پایین آمدن از اوجهای سکرآور خلاقیت به روال عادی کار، تلاشی هولناک میطلبید. هفتهها بود که اشتغالِ معمول، هرتسل را دچار انزجار کرده بود. از این رو، نخستین گزارشهای محاکمهی دریفوس که همزمان با کار او بر روی نمایشنامهی گتوی جدید منتشر شد، تأثیر چندانی بر او نگذاشت. این ماجرا همچون یک پروندهی جاسوسیِ کثیف به نظر میرسید که در آن یک قدرت خارجی — که دیری نپایید فاش شد آن قدرت، آلمان است که از طریق سرگرد فون شوارتسکوپن عمل میکرده — از راهِ عامل خود، اسناد
محرمانهی ستاد کل ارتش فرانسه را خریداری میکرده است. افسری به نام آلفرد دریفوس به عنوان مجرم معرفی شده بود و هیچکس دلیلی برای شک در گناهکار بودن او نداشت، هرچند که نشریهی لیبر پارول متعلق به درومون، از یهودی بودن آن مرد بهرهبرداری میکرد.
اما پس از تحقیر دریفوس، هرتسل بیش از پیش به بیگناهی او متقاعد شد. «یهودیای که به عنوان افسر ستاد کل، آیندهای شرافتمندانه پیش رو دارد، نمیتواند مرتکب چنین جنایتی شود... یهودیان که مدتها به وضعیت بیاعتباری مدنی محکوم بودهاند، در نتیجه، نوعی عطش تقریباً آسیبشناختی برای کسب افتخار در خود پروراندهاند و یک افسر یهودی از این نظر بهطور خاص یهودی است.»
او در سال ۱۸۹۹ نوشت: «پروندهی دریفوس، چیزی فراتر از یک خطای قضایی را در خود دارد؛ این پرونده تجسم میل اکثریت قاطع فرانسویان به محکوم کردن یک یهودی، و محکوم کردن تمام یهودیان در وجود همین یک یهودی است. هنگامی که نشانها را از یونیفرم سروان میکَندند، جمعیت فریاد میزد: مرگ بر یهودیان!... کجا؟ در فرانسه. در فرانسهی جمهوریخواه، مدرن و متمدن، صد سال پس از اعلامیهی حقوق بشر. ملت فرانسه، یا دستکم بخش بزرگتری از آن، نمیخواهد حقوق بشر را به یهودیان تعمیم دهد. فرمان انقلاب کبیر لغو شده بود.»
با روشن شدنِ این موضوع در بازنگری، آن «هیجانِ کنجکاوانهای» که هرتصل را در آن موقعیت فرا گرفته بود، معنایی ویژه مییابد. «تا آن زمان، بیشترِ ما باور داشتیم که راهحلِ مسئلهی یهود را باید با شکیبایی، به عنوانِ بخشی از تحولِ عمومیِ بشریت، انتظار کشید. اما وقتی ملتی که از هر جهتِ دیگر، چنین پیشرو و چنین بسیار متمدن است، میتواند چنین چرخشی داشته باشد، چه انتظاری باید از دیگر ملتها داشت که حتی به سطحی که فرانسه صد سال پیش به آن دست یافته بود، نرسیدهاند؟»
در آن لحظهی سرنوشتساز، هنگامی که صدای هیاهوی جمعیت را بیرون از دروازههای اکول میلیتر (مدرسه نظامی) شنید، این آگاهی بر هرتسل تابید که یهودستیزی ریشهای